De meeste mensen die met BCG zijn gevaccineerd, hebben op hun arm een klein, rond merkteken, dat iets indeukt of verheven is, en dat nooit verdwijnt. Dit litteken van het BCG-vaccin wekt nieuwsgierigheid omdat geen ander vaccin in het Franse vaccinatieschema een vergelijkbaar spoor achterlaat. De reden hiervoor ligt minder in de naald dan in wat er onder de huid gebeurt in de weken na de injectie.
Tuberculose granuloom: de immuunreactie die de huid vormt
BCG is een levend verzwakt vaccin dat is afgeleid van de bacil van Calmette en Guérin. In tegenstelling tot geïnactiveerde vaccins of mRNA-vaccins bevat het levende bacteriën (een verzwakte stam van Mycobacterium bovis) die intradermaal worden geïnjecteerd. Deze eigenschap veroorzaakt een veel intensere lokale ontstekingsreactie dan een eenvoudige reactie op de injectieplaats.
In de dagen na de vaccinatie verschijnt er een papule. Deze evolueert naar een kleine ulcus, soms bedekt met een korst, die enkele weken nodig heeft om te genezen. Onder het oppervlak stelt het immuunsysteem een intradermaal tuberculose granuloom op: een georganiseerde massa van macrofagen, lymfocyten en epithelioïde cellen die de vaccinebacteriën omsluiten om ze te beheersen.
Dit granuloom is geen ongewenste bijwerking. Het is het bewijs dat het immuunsysteem de ziekteverwekker heeft herkend en een verdediging heeft opgebouwd. De resulterende chronische ontstekingsreactie herstructureert blijvend de diepe lagen van de dermis, waarbij normaal weefsel wordt vervangen door vezelig littekenweefsel. Het litteken van het BCG-vaccin op de arm is dus het zichtbare spoor van een georganiseerde ontsteking die enkele weken heeft geduurd, en niet van een eenvoudige prik.
Waarom andere vaccins geen litteken achterlaten
Een vaccin tegen griep, tetanus of hepatitis B wordt in de spier geïnjecteerd (intraveneus) of onder de huid (subcutaan). De ontstekingsreactie blijft kort en diep, zonder zichtbare herstructurering van de dermis aan de oppervlakte.
BCG daarentegen wordt strikt in de dermis geïnjecteerd, de oppervlakkige laag van de huid. Het is deze locatie die de reactie zichtbaar maakt. Gecombineerd met de levende aard van het vaccin en de duur van de granulomateuze ontsteking, garandeert de intradermale injectie dat het litteken op een niveau wordt gevormd dat toegankelijk is voor het oog.
Een ander historisch vaccin liet ook een merk achter: het pokkenvaccin, dat werd toegediend door scarificatie (oppervlakkige incisies in de huid). Het litteken daarvan was vaak breder en onregelmatiger dan dat van BCG, wat getuigt van een ander mechanisme. Waar BCG een granuloom veroorzaakt, creëert het pokkenvaccin een blaarvormige laesie door lokale virale vermenigvuldiging in de epidermis. De twee littekens zijn gemakkelijk te onderscheiden:
- Het BCG-littekens is doorgaans rond, van kleine diameter, licht verdiept of verheven, met een scherpe omtrek.
- Het litteken van het pokkenvaccin is groter, soms onregelmatig, met een ruwer uiterlijk aan de oppervlakte door de meerdere scarificaties.
- BCG werd op de bovenarm (deltoïde) toegediend, terwijl de pokkenvaccinatie op dezelfde plaats of op de onderarm kon worden uitgevoerd, afhankelijk van de tijd en het land.
Fototype, keloïden en individuele variaties van het BCG-littekens
Niet alle BCG-littekens zijn hetzelfde. Sommige mensen hebben een nauwelijks waarneembaar merkteken, anderen een dik en opvallend litteken. Deze variabiliteit hangt af van verschillende factoren die zelden in populaire artikelen worden besproken.
Het huidfototype speelt een rol. Op lichte huiden blijft het litteken vaak discreet en iets lichter dan de omringende huid. Op donkere huiden of bij een neiging tot keloïden kan het litteken zich ontwikkelen tot een hypertrofische vorm, dikker en zichtbaarder, soms jarenlang licht verheven.
De injectietechniek is ook van belang. Een intradermale injectie die te diep of te oppervlakkig is, verandert de grootte en het uiterlijk van het litteken. De leeftijd op het moment van vaccinatie beïnvloedt ook het resultaat: een zuigeling, wiens huid dun is en wiens immuunsysteem in ontwikkeling is, ontwikkelt vaak een discreter litteken dan een kind dat op een latere leeftijd is gevaccineerd.
Sommige gevaccineerde personen vertonen geen zichtbaar litteken. Dit betekent niet dat het vaccin niet heeft gewerkt. Het ontbreken van een BCG-littekens betekent niet dat er geen bescherming is. De immuunrespons kan normaal zijn ontwikkeld zonder een waarneembaar huidspoor achter te laten, afhankelijk van de diepte van de granulomateuze reactie en de individuele genezingscapaciteit.
BCG-vaccinatie in Frankrijk: een veranderde context
De BCG-vaccinatie was verplicht in Frankrijk voor alle kinderen tot 2007. Sinds die datum is het niet meer systematisch, maar blijft het aanbevolen voor kinderen die blootgesteld worden aan een hoog risico op tuberculose, met name degenen die zijn geboren in gezinnen uit gebieden met een hoge prevalentie of die in bepaalde Franse regio’s wonen.
Deze evolutie verklaart waarom de meerderheid van de Franse volwassenen die voor 2007 zijn geboren, dit litteken hebben, terwijl de volgende generaties het niet systematisch hebben. BCG blijft het enige beschikbare antituberculosevaccin. De effectiviteit ervan is goed gedocumenteerd tegen ernstige vormen van tuberculose bij kinderen (tuberculeuze meningitis, miliaire tuberculose), hoewel de bescherming tegen longtuberculose bij volwassenen meer genuanceerde gegevens heeft.
De tuberculine-test (intradermale reactie op tuberculine) maakt het mogelijk te controleren of iemand is blootgesteld aan de bacil of heeft gereageerd op het vaccin. Een eerdere BCG-vaccinatie kan deze test positief maken, wat soms de diagnostische interpretatie bij gevaccineerde personen bemoeilijkt.
Een litteken dat een vaccinatiestrategie vertelt
Het ronde merkteken op de arm is een overblijfsel uit een tijd waarin tuberculose een grote gezondheidsbedreiging in Frankrijk vormde. De persistentie van dit litteken is te danken aan een precies mechanisme: een levend vaccin, geïnjecteerd in de dermis, veroorzaakt een chronische granulomateuze ontsteking die het huidweefsel definitief herstructureert.
De variaties in uiterlijk tussen individuen hangen af van het fototype, de injectietechniek en de persoonlijke genezingscapaciteit, niet van de effectiviteit van het vaccin. Met de opheffing van de vaccinatieplicht in 2007 wordt dit litteken geleidelijk een generatie- en medische marker.